Meta description (SEO): Hệ vi sinh đường ruột là “cơ quan ẩn” quyết định cả tiêu hóa, miễn dịch, tâm trạng lẫn nội tiết của phụ nữ. Hiểu trục ruột-não và cách nuôi lợi khuẩn từ bữa cơm mỗi ngày. Slug gợi ý: he-vi-sinh-duong-ruot-suc-khoe-phu-nu
Một phụ nữ ngoài bốn mươi ngồi trước mặt tôi, tay cầm xấp giấy xét nghiệm mà lắc đầu. Đi khám mấy nơi, chỉ số nào cũng “trong ngưỡng bình thường”. Vậy mà người thì chẳng bình thường chút nào. Bụng lúc nào cũng ậm ạch, đầy hơi, như vừa ăn no dù chưa động đũa. Sáng còn thấy vui, trưa đã tụt cảm xúc, cáu bẳn mà chẳng gọi được tên. Chị nói nhỏ: “Chắc tôi bị tâm lý thôi.” Tôi nhìn chị một lúc, rồi hỏi ngược một câu chị không ngờ tới: dạo này chị ăn thế nào, ngủ ra sao?
Vì có một điều rất ít người để ý. Cái chất khiến mình thấy nhẹ lòng, thấy dễ chịu, thấy yêu đời hơn – serotonin – phần lớn không sinh ra ở não. Nó sinh ra ở ruột. Vâng, các bạn nghe không nhầm đâu: phần lớn serotonin nằm dưới bụng, chứ không nằm trên đầu. Ruột với não nối nhau bằng một đường dây chạy hai chiều, y học gọi là trục ruột-não. Ruột yên thì lòng yên. Ruột loạn thì đầu cũng khó mà thảnh thơi.
Nghe lạ tai. Nhưng cái hay nằm ngay ở đó: chỗ này chăm được. Chăm từ bữa cơm mỗi ngày, không thần dược, không thuốc thang đắt tiền.
Tôi vẫn hay nói với các bạn: thân là cái ngọn, gốc nằm ở tâm. Mà hôm nay, cái gốc ấy lại nằm ở nơi mình ít ngờ nhất – ngay trong bụng mình.
“Cơ quan ẩn” trong bụng: hàng nghìn tỷ sinh vật đang làm việc cho các bạn
Trong bụng mỗi người có một quần thể vi khuẩn đông đến mức khó tin. Hàng nghìn tỷ con. Nhiều hơn cả số tế bào làm nên chính chúng ta. Tôi hay gọi cả đám ấy là hệ vi sinh đường ruột, nói nôm na là toàn bộ vi sinh vật sống trong ruột, ăn cùng ta, làm cùng ta mỗi ngày. Hình dung cho dễ, đó là một cái “làng” khổng lồ nằm gọn trong bụng.
Trong làng có kẻ tốt, có kẻ xấu. Nhóm làm điều có ích, tôi gọi là lợi khuẩn. Chúng đông và khỏe thì làng yên. Chúng yếu đi thì phe kia lấn tới ngay.
Cái lạ là cả quần thể ấy vô hình. Các bạn không nhìn thấy, không sờ được, soi gương cả đời cũng không đếm được một con. Nó lớn đến thế mà nằm khuất bên trong. Nên tôi vẫn nói với các bạn: cơ quan này phải hiểu bằng đầu, chứ không hiểu bằng mắt. Nhiều người sống trọn một kiếp mà chưa từng ngờ trong mình có một “cơ quan” như vậy đang lặng lẽ làm việc.
Và đây là chỗ tôi trăn trở. Một cơ quan lớn thế, gánh nhiều việc thế, sao ít người chịu chăm? Ta soi từng nếp nhăn ngoài mặt, xót từng sợi tóc rụng, mà cái làng đang âm thầm nuôi sống mình mỗi ngày thì bỏ mặc. Có mới nới cũ với chính cơ thể mình, mà không hay.
Bốn việc lớn hệ vi sinh khỏe âm thầm gánh mỗi ngày
Các bạn cứ hình dung: lúc mình ngủ, lúc mình cáu, lúc mình quên bẵng là mình có cái bụng – thì đám nghìn tỷ sinh vật ấy vẫn làm. Không nghỉ một giây.
Việc đầu tiên là tiêu hóa, mà đặc biệt là lên men chất xơ – cái phần rau củ dạ dày mình chào thua, không xử lý nổi. Mình nhai miếng rau, tưởng ăn cho có. Hóa ra là đang tiếp tế cho cả một xưởng đang chạy trong ruột.
Xong tiêu hóa, chúng quay sang một việc ít ai ngờ: tự làm ra vitamin. Ngay trong bụng. Vài loại vitamin nhóm B, rồi vitamin K – những thứ mình cứ tưởng phải ra hiệu thuốc mới có – thì một hệ vi sinh khỏe nó tổng hợp cho mình tại chỗ. Có sẵn cái nhà máy trong người mà không biết để giữ.
Việc thứ ba mới đáng nể. Phần lớn tế bào miễn dịch của cơ thể lại nằm quây quần quanh ruột. Nghĩa là ruột đâu chỉ là chỗ tiêu cơm – nó là cái thao trường, ngày ngày huấn luyện đám lính miễn dịch, dạy cho biết đâu là bạn, đâu là thù. Ruột loạn thì lính loạn theo.
Việc thứ tư, cái này tôi muốn các bạn nhớ kỹ: ruột góp phần làm ra serotonin – cái chất khiến mình thấy nhẹ lòng, thấy yên. Vâng, các bạn ạ, cái sự an vui của mình, một phần được nhào nặn ngay trong bụng. Thân là cái ngọn, gốc nằm ở tâm – mà cái tâm ấy, hóa ra cũng có phần bắt rễ từ cái bụng.
Bốn việc. Một hệ. Cho nên hệ này mà hỏng, đừng tưởng chỉ hỏng cái bụng – bốn mặt trận lung lay cùng một lúc.
Trục ruột-não: vì sao lo lắng thì ruột “biểu tình”
Các bạn để ý mà xem. Sắp bước lên sân khấu, sắp vào một cuộc gặp quan trọng, tự nhiên bụng cồn cào, quặn lên một cái. Có người phải chạy vội đi tìm nhà vệ sinh. Chưa ăn gì lạ, chưa uống gì sai, mà ruột đã nhộn nhạo. Vì sao?
Vì ruột và não của các bạn nối với nhau bằng một đường dây. Mà đường dây đó chạy hai chiều. Tôi vẫn gọi nó là trục ruột-não.
Chiều đi thì dễ hiểu: ruột được chăm tử tế, đám vi sinh trong đó sống hòa thuận, tín hiệu gửi lên não là tín hiệu bình an – đầu nhẹ, lòng dịu. Nhưng chiều về mới là cái nhiều người bỏ quên. Khi các bạn lo, các bạn căng, các bạn gồng mình tháng này qua tháng khác không cho phép mình nghỉ, cái đầu phát tín hiệu xuống. Và cái ruột nghe được. Nó phản ứng. Nó biểu tình. Đầy hơi, quặn bụng, hôm táo hôm lỏng cứ mỗi lần hồi hộp, mỗi lần áp lực – đó không phải các bạn tưởng tượng ra đâu. Đó là cái ruột đang lên tiếng thay cho tâm.
Cho nên tôi nói với các bạn một câu, chắc như đinh đóng cột: tiêu hóa cứ trục trặc mãi mà đi khám không ra bệnh, thì đừng vội nghĩ mình có vấn đề về tâm lý. Nhiều khi gốc nằm ở bữa ăn qua loa, và ở chỗ các bạn gồng lâu quá mà quên mất phải buông.
Đây chính là bằng chứng sống cho điều tôi vẫn đau đáu. Thân là cái ngọn, gốc nằm ở tâm. Tâm an thì thân khỏe. Cái ruột nghe được lòng người – nó có biết nói dối bao giờ.
Vì sao với phụ nữ, câu chuyện này càng quan trọng: nội tiết và estrogen
Đến đây tôi muốn nói riêng với các bạn nữ một chuyện mà ít người ngờ. Trong ruột có một nhóm vi khuẩn chuyên đi làm cái việc chuyển hóa và tái sử dụng estrogen – nội tiết tố nữ, thứ giữ phần lớn cái đẹp, cái duyên, cái mềm mại và cả sự cân bằng trong một người phụ nữ. Nhóm ấy khỏe, nội tiết chạy nhịp nhàng. Nhóm ấy loạn, cả guồng nội tiết chao đảo theo. Gốc ở trong bụng, mà ngọn thì hiện ra tận trên mặt, trên da, trong tính khí.
Nghe xa xôi, nhưng nó chạm vào những thứ rất gần. Bụng dạ ậm ạch. Cân nặng cứ nhích lên chẳng hiểu vì đâu, ăn uống có hơn xưa đâu. Vùng kín kém đi. Tâm trạng thì sáng nắng chiều mưa, tự mình cũng không cắt nghĩa nổi. Các bạn để ý mà xem, mấy thứ này hay rủ nhau kéo đến một lượt, chứ ít khi đi lẻ.
Giờ hãy nhớ lại người phụ nữ tôi kể đầu bài. Bụng đầy hơi, chướng. Lúc táo, lúc lỏng, chẳng theo phép tắc nào. Da tự dưng xấu. Người nổi mẩn, dị ứng vặt. Trong người lúc nào cũng âm ỉ như có đám lửa cháy dưới tro, chực bùng mà không thành ngọn. Đi khám thì mỗi nơi phán một kiểu, rốt cuộc chẳng ra bệnh gì gọi được tên.
Hóa ra những mảnh rời rạc ấy chung một cái gốc. Cái gốc nằm trong bụng, ở khu vườn vi sinh đang bị bỏ đói, bỏ quên. Người phụ nữ ngoài bốn mươi mệt mỏi không gọi được tên bệnh – nhiều khi cái hỏng không nằm ở một cơ quan, mà ở cả một hệ đang lặng lẽ kêu cứu. Hiểu tới đây rồi, các bạn sẽ thôi đi tìm viên thuốc thần, mà quay về chăm đúng cái gốc.
Nuôi “khu vườn” trong ruột: cho lợi khuẩn ăn gì, tránh gì
Coi hệ vi sinh trong bụng là một khu vườn, thì việc của các bạn chỉ là làm người làm vườn tử tế. Vườn nào cũng thế, muốn cây tốt phải cho ăn đúng thứ. Lợi khuẩn ăn gì? Ăn chất xơ. Mà phải xơ nhiều loại, chứ cứ nhai mãi một đĩa rau muống luộc quanh năm thì cả vườn chỉ tốt lên được một góc. Rau, củ, các loại đậu, hạt ngũ cốc còn nguyên lớp vỏ cám – mỗi thứ nuôi một dòng khuẩn riêng. Người ta gọi nhóm này là prebiotic (thức ăn của lợi khuẩn), nghe cho sang, chứ bản chất chỉ là bữa ăn của đám vi khuẩn tốt. Các bạn cứ nhớ một câu cho dễ: mâm cơm càng nhiều màu, khu vườn trong ruột càng đông vui.
Nuôi rồi thì phải thêm quân. Lợi khuẩn nạp thẳng vào người được, qua đồ lên men – thứ ông bà mình muối cả nghìn năm nay mà chẳng cần biết chữ probiotic (bổ sung lợi khuẩn sống) là gì. Hũ sữa chua sau bữa. Bát dưa, đĩa cà muối cho đúng cách. Miếng kim chi. Toàn món quê mùa, rẻ tiền, hóa ra lại là thuốc bổ cho ruột.
Cho ăn rồi, phải biết cái gì đang phá vườn. Đường với đồ siêu chế biến – bánh kẹo công nghiệp, nước ngọt, mì gói – là thứ vỗ béo đám hại khuẩn. Ăn nhiều tức là các bạn đang tự tay bón phân cho cỏ dại. Kháng sinh cũng thế: cần thật khi bác sĩ chỉ định, nhưng đừng tự ý lạm dụng, vì thuốc quét sạch cả lợi lẫn hại, vườn trơ trụi cả tháng mới gây dựng lại được. Còn hai thứ chẳng tốn một đồng: ngủ cho đủ, bớt căng thẳng. Trục ruột-não nối hai chiều, các bạn gồng trên đầu thì dưới bụng cũng oằn theo.
Tôi vẫn nói với các bạn: không cần thần dược đắt tiền, mâm cơm Việt tử tế đã là thuốc sẵn trong nhà.
Ranh giới cần nhớ: đây là chăm gốc, không phải thuốc chữa bệnh
Tới đây tôi phải nói thẳng một câu, kẻo các bạn về nhà lại làm quá.
Những gì tôi vừa chia sẻ là kiến thức nền, để các bạn chăm cái ruột của mình qua bữa ăn và lối sống. Nó không phải thuốc. Tôi không hứa nó chữa được bệnh. Một hũ sữa chua, một đĩa rau, một giấc ngủ đủ – đó là vun gốc, không phải toa điều trị. Lợi khuẩn tốt thật, nhưng lợi khuẩn không gánh thay được thuốc khi cơ thể đã có bệnh cần chữa. Hai việc đó khác nhau. Đừng gộp làm một.
Và có mấy dấu hiệu tôi muốn các bạn khắc cho kỹ, vì đây là cửa đỏ. Đau bụng dai dẳng không dứt. Tự nhiên sụt cân mà chẳng rõ vì đâu. Đi ngoài ra máu. Gặp một trong mấy cái đó thì đừng ngồi nhà tự chữa bằng sữa chua với men tiêu hóa. Đi khám. Cơ thể đang gõ cửa báo cho các bạn một chuyện lớn hơn chuyện ăn uống, và người trả lời được câu đó là bác sĩ – không phải tôi, càng không phải một bài viết trên mạng.
Tôi nói vậy không phải để dọa. Ngược lại là khác. Biết rõ đâu là ranh giới rồi, các bạn mới nhẹ lòng mà chăm cho đúng phần của mình.
Các bạn còn nhớ người phụ nữ ở đầu bài chứ – đi khám mãi không ra bệnh, bụng ậm ạch, tâm trạng lên xuống thất thường? Cái chị ấy thiếu chưa chắc là một viên thuốc. Nhiều khi chỉ là chưa ai chỉ cho chị rằng cái gốc nằm ở bữa cơm mỗi ngày, và ở chỗ chị đã gồng mình quá lâu. Chăm lại cái gốc đó – ăn tử tế, ngủ đủ, bớt lo – rồi cái ngọn tự nó xanh lại. Thân là cái ngọn, gốc nằm ở tâm. Tôi vẫn nói với các bạn như vậy.
Đọc tới đây mà thấy đúng, các bạn gửi bài này cho một người phụ nữ mình thương đi. Một người mẹ, một người chị, một người bạn đang mệt mà không gọi được tên cái mệt. Đôi khi chỉ cần một người hiểu ra cái gốc, cả nhà nhẹ theo.
Câu hỏi hay gặp
Uống men vi sinh (probiotic) đóng gói có tốt hơn ăn đồ lên men không?
Tôi vẫn nói với các bạn: hũ sữa chua, bát dưa muối đúng cách, miếng kim chi – đó là đồ lên men truyền thống, rẻ mà bền. Men đóng gói không phải là xấu, nhưng nó không thay được một cái nền ăn uống tử tế. Nuôi lợi khuẩn không chỉ là nạp thêm quân, mà còn phải cho quân ấy cái ăn – tức là chất xơ nhiều loại. Nạp men mà bữa ăn vẫn nghèo xơ, nhiều đường, thì cũng như thả cá vào cái ao cạn.
Bao lâu thì ruột “khỏe lại” sau khi đổi cách ăn?
Tôi không đưa ra con số, vì mỗi người mỗi khác và tôi không muốn hứa điều mình không nắm chắc. Cái tôi chắc là: đây là chuyện vun đắp dần, không phải bật công tắc. Ăn tử tế, ngủ đủ, bớt gồng – làm đều rồi cơ thể tự trả lời. Nóng vội chỉ khiến mình dễ bỏ cuộc.
Đang có dấu hiệu bất thường thì có nên tự chăm bằng ăn uống trước không?
Không. Đau bụng dai dẳng, sụt cân không rõ lý do, đi ngoài ra máu – đó là cửa đỏ, phải đi khám bác sĩ trước. Ăn uống, lợi khuẩn là để chăm gốc khi cơ thể chưa có bệnh cần chữa, chứ không phải để trì hoãn việc đi khám. Đừng gộp hai việc đó làm một.
—
Về tác giả
Nguyễn Xuân Hợp – Chủ tịch Công ty Cổ phần Midu Group, nhà đào tạo hơn 20.000 chuyên viên và chuyên gia sức khỏe trên cả nước. Nền tảng Đại học Bách Khoa Hà Nội và chuyên môn Dược. Ông đào tạo các nghề chăm sóc sức khỏe – chiều cao, phụ nữ, xương khớp, người lớn tuổi – theo tinh thần Bán hàng Chuyên gia: hiểu sâu để đồng hành, chứ không bán bằng nỗi sợ. Người làm nghề của thầy Hợp làm việc bên cạnh các bác sĩ có chuyên môn y khoa; họ là người ĐỒNG HÀNH cùng bạn trên hành trình chăm sức khỏe, không thay thế vai trò của bác sĩ.
Bài viết mang tính chia sẻ kiến thức nền về ăn uống và lối sống, không phải tư vấn y khoa và không thay thế việc thăm khám. Nếu bạn có dấu hiệu bất thường, hãy đi khám bác sĩ.
Để lại một bình luận