Sáng dậy mà người như chưa từng chợp mắt. Nằm thẳng lưng cả đêm, vậy mà mở mắt ra hai chân đã nặng như ai buộc đá. Bước xuống giường, đầu óc lờ mờ, đứng một lúc mới nhớ ra hôm nay thứ mấy.
Rồi cái cân. Kim cứ nhích lên từng chút, tháng này qua tháng khác, dù bữa ăn có khi còn ít hơn xưa. Tóc rụng bám đầy lược, gom lại thành nhúm, nhìn mà xót. Da khô đi. Dặn con điều gì, vừa quay đi đã quên mất mình định nói gì. Và buồn. Cái buồn không có địa chỉ, tự dưng dâng lên giữa lúc đang rửa bát, chẳng vì cái gì cả.
Chị đi khám. Bác sĩ xem qua, bảo “chị bình thường mà, không sao đâu”. Cầm tờ kết quả về, chị lại ngồi tự trách: chắc tại mình lười, mình yếu, mình không biết giữ sức. Người ta cũng chồng con công việc như mình, sao người ta gánh được mà mình thì rã rời thế này?
Các bạn có thấy bóng dáng ai quen quen trong câu chuyện này không?
Tôi gặp cảnh này nhiều đến mức không đếm nổi. Mỗi tín hiệu tách riêng ra đều mờ, đều dễ đổ cho tuổi tác, cho stress, cho cái câu quen thuộc “phụ nữ đến tuổi nó thế”. Gộp lại, vẫn bị gọi bằng một cái tên sai: lười, yếu, kém cỏi. Mà cái mệt bị gọi sai tên thì chữa cả đời cũng không hết. Vì mình đang chữa một thứ không phải là gốc.
Nói trước một câu cho rõ: bài này viết ra để các bạn biết mà đi kiểm tra sớm, chứ không thay được việc khám và chẩn đoán của bác sĩ. Cứ giữ lấy cái cửa an toàn đó trong đầu, rồi mình cùng đi vào gốc rễ.
Thủ phạm là một tuyến nhỏ hình con bướm nơi cổ
Vậy nên tôi muốn nói với các bạn điều đầu tiên, cũng là điều nhẹ nhõm nhất: không phải bạn lười. Không phải bạn yếu. Cái mệt ấy có gốc rễ thật. Và cái gốc ấy nhỏ thôi, nằm ngay trước cổ bạn.
Các bạn thử đưa tay lên sờ nhẹ vùng cổ, chỗ dưới yết hầu một chút. Ở đó có một tuyến hình con bướm, hai cánh ôm lấy khí quản. Người ta gọi là tuyến giáp. Bé vậy thôi, nhưng nó tiết ra hai loại hormone – T3 và T4 (hiểu nôm na là hai tín hiệu điều khiển tốc độ làm việc của cả cơ thể). Tôi hay ví nó như cái tay chỉnh ga. Ga mạnh thì máy chạy nhanh, ga yếu thì máy ì.
Mà nó chỉnh ga cho những gì? Gần như tất cả. Bạn nóng hay lạnh – tuyến giáp. Tim đập nhanh hay chậm – tuyến giáp. Người khỏe khoắn hay lúc nào cũng đơ đơ uể oải – cũng tuyến giáp. Rồi cân nặng lên xuống, ruột tiêu hóa nhanh hay ì, tâm trạng vui buồn, kỳ kinh đều hay loạn. Một cái tuyến bé bằng đầu ngón tay mà nhúng tay vào từng ấy chuyện trong người bạn.
Giờ thì các bạn hiểu vì sao cơn mệt lại khó gọi tên đến thế rồi chứ? Khi cái tay chỉnh ga này lệch nhịp, nó không hỏng hẳn một chỗ cho bạn dễ nhận ra. Nó rải triệu chứng ra khắp người. Chỗ này tăng cân một tí, chỗ kia rụng tóc một tí, đây hay quên một chút, kia buồn bã một chút. Mỗi thứ lẻ ra đều nhỏ, đều đổ được cho trăm nghìn lý do khác. Thế là nó trốn. Trốn giỏi đến mức nhiều người mang nó trong người hàng năm trời mà chẳng hay.
Chính vì nó giỏi trốn như thế, ta càng phải gọi đúng tên nó ra. Mà muốn gọi đúng tên, trước hết phải biết nó lệch nhịp theo kiểu nào.
Ga yếu hay ga mạnh: soi triệu chứng suy giáp và cường giáp
Cùng một tuyến bé bằng con bướm nằm trước cổ, vậy mà nó lệch nhịp được theo hai hướng ngược hẳn nhau. Người ta hay nghĩ hễ mệt là một kiểu mệt. Không phải đâu.
Hướng thứ nhất là suy giáp – ga yếu, tuyến làm việc chậm lại. Cái này âm thầm mà dai dẳng, vì nó chẳng đau ở đâu cả, nó chỉ làm mọi thứ trong người bạn ì đi. Ngủ cả đêm, dậy vẫn như chưa ngủ. Cân cứ nhích lên trong khi bữa ăn có hơn gì đâu. Người khác mặc áo cộc, mình đã co ro tìm áo khoác. Da khô, tóc rụng từng nắm mỗi lần gội, đi ngoài mấy ngày một lần. Đầu óc chậm đi, nói trước quên sau. Tự dưng thấy buồn, hỏi buồn vì cái gì thì chịu. Kinh nguyệt thì loạn. Từng cái một nghe rất vặt – ai chẳng có lúc mệt, lúc quên. Gộp lại một chỗ mới thành chuyện.
Hướng ngược lại là cường giáp – ga mạnh, tuyến làm việc quá tay. Cái này ồn ào hơn hẳn. Sụt cân, mà ăn uống vẫn thế, không kiêng khem gì. Tim đập thình thịch, hồi hộp vô cớ, đưa tay ra thấy run run. Người lúc nào cũng hầm hập, mồ hôi túa ra, ai kêu mát thì mình đã bức. Đêm nằm trở mình mãi không ngủ được. Trong bụng cứ bồn chồn lo âu chẳng đâu vào đâu. Đi ngoài nhiều hơn thường. Nhìn bên ngoài dễ tưởng người ta đang căng thẳng, đổi tính đổi nết.
Các bạn thấy chưa? Cùng một cái tuyến, một bên ghì bạn chậm lại, một bên đẩy bạn chạy quá đà. Chính vì hai hướng trái ngược nhau như thế nên không ai soi gương rồi tự phán được mình đang ở đâu. Tôi kể ra những dấu hiệu này không phải để các bạn ngồi tự bắt bệnh cho mình. Tôi kể để các bạn biết – biết rằng cái mệt của mình có thể có tên, và cái tên ấy đáng để đi kiểm tra cho ra ngọn ngành.
Lối ra chỉ là một xét nghiệm TSH
Đọc tới đây, thế nào cũng có bạn giật mình thấy mình trong dăm ba dấu hiệu. Cảm giác đó tôi hiểu. Và tôi biết nó hay đẩy người ta về hai phía dại như nhau: một là cuống lên, lên mạng tra loạn xạ rồi tự dán cho mình một cái bệnh; hai là tặc lưỡi cho qua, coi như không có gì. Ngả nào cũng hỏng.
Tôi vẫn nói với các bạn: tuyến giáp là chuyện của xét nghiệm, không phải chuyện của cảm giác. Triệu chứng chỉ là cái chuông. Nó reo lên báo có thứ cần xem lại, thế thôi – nó không nói được ga đang yếu hay đang mạnh, nặng hay nhẹ. Nên đừng ngồi tự đoán bệnh qua mấy dòng triệu chứng. Càng đừng tạt qua hiệu thuốc vơ đại một vỉ gì đó về uống. Cái tuyến bé bằng con bướm trước cổ mà chỉnh sai tay ga thì mệt cả người, khổ về sau.
Việc của bạn nhẹ tênh thôi: thấy mình trong những dấu hiệu trên thì đi lấy máu làm một xét nghiệm, tên nó là TSH. Sao lại là TSH? Các bạn nhớ cái trục tôi kể lúc nãy – não, mà cụ thể là tuyến yên, mới là chỗ ra lệnh; nó tiết TSH để sai tuyến giáp làm việc. Đo TSH tức là mình đứng ngoài nghe xem cái mệnh lệnh ấy đang bình thường hay đang phải gắng. Cần thêm thì bác sĩ nhìn tiếp FT4 với vài chỉ số kháng thể cho tỏ. Gốc nằm ở tờ kết quả, không nằm ở chỗ bạn ngồi tự soi mình.
Và tôi muốn các bạn nhớ giùm tôi đúng một câu: biết sớm thì nhẹ, để lâu mới nặng. Cái tuyến này phát hiện đúng lúc thì xoay xở nhẹ nhàng, cứ để nó âm ỉ mới thành chuyện.
Tôi nói ra đây để các bạn biết đường đi kiểm tra sớm, chứ mấy dòng này không thay được một lần khám thật với bác sĩ.
Vì sao lại là phụ nữ, và những khúc cua cơ thể dễ chông chênh
Có một câu tôi hay được hỏi: sao toàn thấy phụ nữ đi khám tuyến giáp, đàn ông thì ít? Không phải các bạn tưởng tượng ra đâu. Phụ nữ mắc bệnh tuyến giáp nhiều hơn nam giới, rõ rệt. Và cái gốc của nó không nằm ở chuyện ăn uống hay lười biếng gì cả, mà nằm sâu trong chính cách cơ thể người phụ nữ được tạo ra.
Tôi hay ví thế này cho dễ hình dung. Trong người bạn có một anh gác cổng – đó là hệ miễn dịch – ngày đêm canh kẻ trộm, tức vi khuẩn với virus lạ. Nhưng ở nhiều phụ nữ, anh gác cổng đâm ra lẫn: nó nhìn tuyến giáp – một phần của chính chủ nhà – lại tưởng kẻ trộm, rồi xông vào đánh. Y học gọi là cơ chế tự miễn (cơ thể tự tấn công chính mô của mình). Nói mộc ra là mình tự đánh mình mà không biết. Mà cái này dính với nội tiết nữ, với những đợt hormone lên xuống mà đàn ông cả đời không có. Nghe tới đây tôi muốn các bạn nhẹ lòng một chút: đây không phải lỗi của bạn. Không phải bạn yếu. Nó là cách người phụ nữ được sinh ra.
Mà đời người có mấy khúc cua cơ thể chông chênh nhất. Sau sinh là một khúc lớn. Bao người mẹ đẻ xong rã rời, tóc rụng từng nắm, tâm tính thất thường, cứ đổ cho thức đêm trông con – trong khi đó có thể là viêm giáp sau sinh. Rồi tới tuổi tiền mãn kinh, mãn kinh: dấu hiệu tuyến giáp giống hệt cái mà người ta tặc lưỡi “tuổi này ai chả thế”. Nhà đã có người bị tuyến giáp thì phần bạn lại cao hơn người ta.
Trớ trêu ở chỗ này: đúng những lúc dễ cho qua nhất – mới sinh con, đang buổi giao mùa của đời người – lại là lúc phải để mắt tới mình nhất. Biết mình đang ở khúc chông chênh rồi, thì việc còn lại là cho tuyến giáp cái nó cần để trụ vững.
Chăm từ gốc: nguyên liệu cho tuyến giáp, và cái gốc nằm ở tâm
Đi khám là việc của bác sĩ. Nhưng có những việc các bạn làm được ngay tại nhà, làm song song, để tuyến giáp có cái mà chạy.
Đầu tiên là i-ốt. Đây là nguyên liệu chính để cơ thể nặn ra hormone giáp – không có i-ốt thì tuyến giáp có siêng đến mấy cũng chẳng có gì trong tay mà làm. Nhưng tôi phải dặn ngay, vì chỗ này rất nhiều người hiểu lệch: i-ốt thiếu đã đành là dở, mà thừa cũng dở không kém. Tôi vẫn nói với các bạn, cái gì cũng cần cân bằng, mà tuyến giáp là chỗ đòi cân bằng gắt nhất. Nghe đồn nó tốt rồi mua thực phẩm chức năng i-ốt liều cao uống vô tội vạ – coi chừng làm rối chính cái mình đang muốn chữa. Thái quá bất cập, các cụ nói cấm có sai.
Rồi tới selen và kẽm. Hai vi chất này lặng lẽ hơn, ít người gọi tên, nhưng chúng đỡ cho tuyến giáp làm việc trơn tru và làm dịu cái phản ứng viêm khi cơ thể tự quay ra tấn công mình. Lấy ở đâu? Chẳng cần tìm đâu xa. Cứ từ mâm cơm thật mỗi ngày: hải sản, một chút rong biển thôi đừng ăn cả rổ, trứng, dăm loại hạt. Thức ăn thật bao giờ cũng lành hơn viên bổ sung mua vội.
Nhưng nói cho cùng, ăn uống mới là một nửa. Nửa còn lại nằm ở chỗ ít ai ngờ tới: cái tâm. Stress kéo dài – cái kiểu lo triền miên, đêm nằm mà đầu không chịu tắt đèn – nó làm rối cả trục nội tiết, và tuyến giáp lãnh đủ. Căng thẳng không tự tay bóp hỏng tuyến giáp, nhưng nó âm thầm đổ dầu vào lửa, khiến triệu chứng nào cũng nặng thêm. Cho nên ngủ cho đủ, buông bớt lo – nghe nhẹ tênh vậy thôi mà là cái nền đỡ tất cả.
Tôi vẫn hay nói với các bạn: thân là cái ngọn, gốc nằm ở tâm. Tâm an thì thân khỏe. Chăm tuyến giáp cũng thế – bổ đủ chất là cần, nhưng giữ được lòng mình bình yên mới là cái gốc bền lâu.
Lời gửi các bạn: hiểu cơ thể mình là cách thương mình tử tế
Nếu đọc đến đây mà các bạn thấy mình trong vài dấu hiệu ở trên, tôi xin nói một câu cho các bạn nhẹ lòng: đừng vội lo, nhưng cũng đừng bỏ qua. Cả hai đều hại. Lo quá thì mất ăn mất ngủ, mà cái tuyến nhỏ nơi cổ ấy lại ghét nhất sự căng thẳng. Còn bỏ qua thì cơn mệt cứ âm ỉ, năm này qua năm khác, đến lúc nặng mới đi tìm thì đã thiệt cho mình rồi.
Việc cần làm tuần này nhỏ thôi. Đặt một cái lịch xét nghiệm TSH ở cơ sở y tế uy tín. Rồi ngồi xuống với bác sĩ, kể thật, kể đủ những gì cơ thể mình đang chịu – cái mệt, cái lạnh, tóc rụng, tâm trạng lên xuống, kinh nguyệt thất thường. Đừng giấu. Đừng ngại kể cái nhỏ. Nhiều khi chính chi tiết mình tưởng vụn vặt lại là mảnh ghép giúp bác sĩ nhìn ra cả bức tranh.
Và nếu bài này chạm được các bạn, xin làm thêm một việc: gửi nó cho một người phụ nữ mà mình thương. Mẹ. Chị. Vợ. Một người đang mệt mà chưa gọi được tên cơn mệt của mình. Của cho không bằng cách cho – đôi khi món quà tử tế nhất ta trao cho một người không phải thuốc thang gì cả, mà là một cái tên đúng cho điều họ đang chịu đựng, và một hướng đi rõ ràng để bước ra.
Tôi vẫn nói với các bạn thế này: hiểu cơ thể mình chính là cách thương mình tử tế nhất. Nhiều cơn mệt khó hiểu không phải vì các bạn yếu đuối, cũng không phải vì các bạn lười. Mà vì người nhạc trưởng thầm lặng nơi cổ đang lạc nhịp. Và điều đáng mừng nhất là, nó kiểm tra được.
Vài câu các bạn hay hỏi tôi
Chỉ mệt và tăng cân thôi thì có phải tuyến giáp không? Có thể, mà cũng có thể không. Mệt với tăng cân đứng một mình thì đổ cho cái gì cũng được. Nhưng nếu nó đi kèm sợ lạnh, da khô, tóc rụng, táo bón, hay quên, thì đáng để đi làm xét nghiệm TSH cho yên tâm. Đừng tự kết luận qua vài dòng triệu chứng, cứ để tờ kết quả nói.
Tôi ăn nhiều rong biển, bổ sung i-ốt liều cao cho chắc, được không? Không nên tự làm vậy. I-ốt thiếu dở mà thừa cũng dở, tuyến giáp là chỗ đòi cân bằng gắt nhất. Cứ ăn uống bình thường từ mâm cơm thật, còn thiếu thừa ra sao thì để bác sĩ xem kết quả rồi hướng dẫn, đừng nghe đồn rồi nạp liều cao.
Mới sinh xong người rã rời, có phải cứ nghỉ ngơi là hết không? Phần lớn là do nuôi con vất vả thật. Nhưng sau sinh cũng là lúc dễ bị viêm giáp mà nhiều mẹ tưởng chỉ là kiệt sức. Nếu nghỉ ngơi rồi mà vẫn rã rời kéo dài, tóc rụng nhiều, tâm tính thất thường, thì nên đi kiểm tra, đừng gắng gượng cho qua.
—
Nguyễn Xuân Hợp – Chủ tịch Công ty Cổ phần Midu Group, nhà đào tạo hơn 20.000 chuyên viên, chuyên gia sức khỏe trên cả nước. Nền tảng Đại học Bách Khoa Hà Nội và ngành Dược. Ông đào tạo các nghề chăm sóc sức khỏe theo tinh thần Bán hàng Chuyên gia – chiều cao, phụ nữ, xương khớp, người lớn tuổi – luôn làm việc bên cạnh các bác sĩ có chuyên môn y khoa. Người làm nghề của thầy là người đồng hành cùng bạn trên hành trình chăm sóc sức khỏe, không phải bác sĩ và không thay thế bác sĩ.
Để lại một bình luận