Tôi để ý thấy một điều thế này: trái tim là cơ quan làm việc chăm chỉ nhất trong cơ thể chúng ta, đập không nghỉ một nhịp nào suốt cả đời người, vậy mà lại là thứ chúng ta ít nghĩ đến nhất khi còn khỏe. Chỉ đến khi ngực đau, khi khó thở, khi một người thân bất ngờ ngã xuống, chúng ta mới giật mình quay lại. Mà nhiều khi, lúc ấy đã muộn.
Hôm nay tôi muốn ngồi lại chia sẻ với các bạn một góc nhìn mà tôi tin là rất quan trọng, nhất là với những ai đã bước qua tuổi trung niên: bệnh tim mạch thường âm thầm tích tụ nhiều năm rồi mới bộc phát, cho nên cái khôn ngoan nhất là chăm nó từ khi còn chưa có triệu chứng gì. Tôi không viết bài này để dọa các bạn. Tôi viết vì tôi tin rằng có những điều, nếu biết sớm, người ta hoàn toàn có thể chủ động phòng được.
Vì sao trái tim thường “im lặng” cho đến phút cuối
Điều khiến bệnh tim mạch đáng ngại không phải vì nó dữ dội, mà vì nó lặng lẽ. Những mảng xơ vữa trong lòng mạch máu không hình thành trong một đêm. Chúng lắng lại từng chút một, năm này qua năm khác, mà người mang nó thường chẳng cảm thấy gì. Cơ thể vẫn ăn được, ngủ được, làm việc bình thường, nên ta yên tâm rằng mình khỏe.
Cho đến một ngày, khi lòng mạch đã hẹp đến mức nào đó, hoặc một mảng xơ vữa bong ra, thì mọi thứ xảy đến rất nhanh. Đó là lý do vì sao nhiều người tưởng như đang khỏe mạnh lại đột ngột gặp biến cố. Không phải bệnh đến bất ngờ – mà là nó đã âm thầm đi một quãng đường rất dài trước khi lên tiếng.
Tôi muốn các bạn nhớ điều này: cảm giác “tôi vẫn khỏe” không đồng nghĩa với “tim tôi ổn”. Đây chính là chỗ mà việc phòng ngừa từ sớm trở nên quý giá. Chúng ta không đợi đến khi có triệu chứng mới lo, vì với trái tim, triệu chứng nhiều khi là lời cảnh báo cuối cùng chứ không phải đầu tiên.
Những yếu tố nguy cơ mà chúng ta thay đổi được
Có những thứ về trái tim ta không đổi được – như tuổi tác, như yếu tố di truyền trong dòng họ. Nhưng tôi muốn các bạn tập trung vào tin vui: phần lớn các yếu tố nguy cơ tim mạch lại nằm trong tay chúng ta, hoàn toàn có thể thay đổi được.
Tôi hay gom chúng lại thành mấy nhóm cho dễ nhớ. Thứ nhất là ba con số trong máu và trên thành mạch: huyết áp, đường huyết và mỡ máu. Thứ hai là cân nặng – vòng bụng dày lên là một dấu hiệu đáng để ý. Thứ ba là những thói quen: hút thuốc lá, ít vận động, và tình trạng căng thẳng kéo dài. Mỗi thứ trong số này, nếu để mặc, đều âm thầm bào mòn trái tim theo thời gian.
Điều tôi thấy đáng mừng là chúng đan vào nhau, nên khi ta chỉnh một cái tốt lên, thường nhiều cái khác cũng tốt theo. Người bỏ được thuốc lá, chịu khó đi bộ mỗi ngày, ăn nhẹ lại – thì huyết áp, đường huyết, mỡ máu và cân nặng thường cùng nhau dịu xuống. Trái tim không đòi hỏi chúng ta làm điều gì phi thường. Nó chỉ cần chúng ta sống tử tế với nó một cách đều đặn.
Huyết áp – “kẻ giết người thầm lặng”
Trong tất cả các yếu tố nguy cơ, tôi muốn dừng lại lâu hơn ở huyết áp, vì đây là thứ tôi thấy nhiều người chủ quan nhất.
Người ta gọi huyết áp cao là “kẻ giết người thầm lặng”, và cái tên ấy không hề nói quá. Bởi vì phần lớn người có huyết áp cao lại chẳng cảm thấy gì cả – không đau, không mệt, không có dấu hiệu nào để mà biết. Họ vẫn sinh hoạt bình thường, trong khi áp lực cao ngày ngày âm thầm làm tổn thương thành mạch, làm quả tim phải gắng sức hơn, làm hại cả thận và mắt. Cứ thế nhiều năm, cho đến khi hậu quả trở nên nghiêm trọng.
Chính vì nó không có triệu chứng, nên cách duy nhất để biết là đo. Tôi luôn nói với mọi người quanh mình: đừng chờ đến lúc thấy khó chịu mới đo huyết áp, vì lúc thấy khó chịu thì thường đã muộn. Một chiếc máy đo huyết áp ở nhà không đắt, và việc thỉnh thoảng đo một lần, ghi lại con số, là một trong những việc đơn giản mà giá trị bậc nhất các bạn có thể làm cho tim mình. Nếu con số cao hơn ngưỡng bình thường một cách lặp đi lặp lại, hãy đi khám để bác sĩ đánh giá và hướng dẫn – đừng tự phán đoán, và cũng đừng tự ý dùng hay bỏ thuốc.
Lối sống – liều thuốc nằm trong tay các bạn
Nói đến đây, có thể các bạn nghĩ chuyện tim mạch là chuyện của bệnh viện, của thuốc thang. Đúng một phần thôi. Phần rất lớn của việc giữ trái tim khỏe lại nằm ở những việc nhỏ, rất đời thường, mà chúng ta làm mỗi ngày.
Trước hết là chuyện ăn. Tôi hay nói gọn cho dễ nhớ: bớt ba thứ, tăng một thứ. Bớt muối, bớt đường, bớt mỡ xấu – tức là bớt đồ mặn, bớt đồ ngọt, bớt đồ chiên rán nhiều dầu và thực phẩm chế biến sẵn. Và tăng rau xanh, tăng cá, tăng các loại hạt, tăng chất xơ. Đây không phải một chế độ kiêng khem khắc nghiệt, mà là một cách ăn để dành lâu dài cho cả đời.
Thứ hai là vận động. Trái tim là một khối cơ, và cơ thì cần được dùng đến mới khỏe. Các bạn không cần tập nặng, không cần ra phòng gym. Chỉ cần đi bộ đều đặn mỗi ngày, đủ để người ấm lên và thở sâu hơn một chút, cũng đã là món quà lớn cho tim. Điều quan trọng là đều – mỗi ngày một ít, hơn là thỉnh thoảng gắng sức thật nhiều.
Thứ ba là ngủ đủ. Một giấc ngủ sâu là lúc trái tim và mạch máu được nghỉ ngơi, phục hồi. Người ngủ thiếu kéo dài thường có huyết áp và nhịp tim không ổn định. Cho nên đi ngủ đúng giờ, ngủ đủ giấc, cũng là một cách chăm tim mà chẳng tốn một đồng.
Và có một điều mà tôi luôn nhắc, vì nó hay bị bỏ quên: mối liên hệ giữa tâm và tim. Căng thẳng kéo dài, lo âu triền miên, giận dữ dồn nén – tất cả đều làm quả tim phải gồng lên, làm huyết áp tăng, làm nhịp đập rối loạn. Tôi vẫn tin rằng một cái tâm bình an là một trong những liều thuốc bổ tim tốt nhất mà y học không kê được trong toa. Cho nên chăm tim, với tôi, không chỉ là chuyện ăn gì tập gì, mà còn là học cách buông bớt những gánh nặng trong lòng.
Khám định kỳ và những dấu hiệu không được bỏ qua
Vì trái tim thường im lặng, nên chúng ta cần một cách để “nghe” nó ngay cả khi nó chưa lên tiếng. Cách đó là khám sức khỏe định kỳ.
Tôi mong các bạn xem việc đi khám định kỳ như một thói quen chăm sóc, chứ không phải chuyện chỉ làm khi ốm. Đo huyết áp, kiểm tra đường huyết, mỡ máu – những con số ấy giúp bác sĩ nhìn thấy điều mà bản thân các bạn không cảm nhận được. Phát hiện sớm một chỉ số lệch, khi nó còn nhẹ, dễ điều chỉnh hơn rất nhiều so với khi mọi thứ đã thành bệnh. Và xin nhắc lại một lần nữa: khi đã đi khám, hãy tuân theo hướng dẫn và đơn thuốc của bác sĩ, tái khám đúng hẹn, đừng tự mình thêm bớt.
Bên cạnh việc khám định kỳ, có những dấu hiệu mà tôi mong các bạn khắc cốt ghi tâm, vì chúng có thể là lời cảnh báo của một biến cố tim mạch đang xảy ra. Nếu các bạn hoặc người thân bị đau thắt ngực dữ dội, cảm giác đè nặng hay bóp nghẹt ở giữa ngực, có thể lan lên vai, cánh tay, cổ hoặc hàm; kèm theo khó thở, vã mồ hôi lạnh, buồn nôn; hoặc đột ngột méo miệng, nói khó, yếu liệt một bên tay chân – thì đây là tình huống khẩn cấp. Đừng chần chừ, đừng nằm chờ xem có đỡ không, đừng tự lái xe. Hãy gọi cấp cứu ngay, gọi 115, hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất càng nhanh càng tốt. Với tim và với não, mỗi phút đều quý giá.
Lời nhắn cuối
Tôi mong các bạn ra về sau bài viết này với một ý nghĩ giản dị: trái tim không cần chúng ta yêu nó bằng những điều lớn lao, nó chỉ cần chúng ta chăm nó bằng những thói quen nhỏ, đều đặn, mỗi ngày. Một bữa ăn nhạt hơn một chút, một quãng đi bộ, một giấc ngủ sớm, một lần đo huyết áp, một buổi khám định kỳ – từng việc nhỏ ấy góp lại thành một trái tim khỏe cho những năm tháng dài phía trước.
Và tôi tin rằng, sâu xa hơn cả, trái tim khỏe được nuôi bằng cả một cái tâm bình an. Khi trong lòng chúng ta bớt lo, bớt giận, bớt gồng, thì quả tim cũng được nhẹ nhõm theo. Cho nên nếu hôm nay các bạn chỉ làm được một điều cho trái tim mình, thì xin hãy bắt đầu bằng việc lắng nghe nó – và cho phép mình sống chậm lại, sống an hơn một chút. Đó không phải là chuyện của bệnh viện. Đó là món quà các bạn tự trao cho chính mình, ngay từ hôm nay, khi còn khỏe.
Để lại một bình luận