Có một câu tôi nghe đi nghe lại từ chính miệng những người phụ nữ, và mỗi lần nghe tôi lại thấy thương: “Không hiểu sao dạo này tôi khó tính quá, động một tí là cáu, nhiều khi tự nhiên nước mắt cứ trào ra mà chẳng biết vì cái gì.” Rồi họ tự trách mình. Họ nghĩ mình đang xấu tính đi, đang khó ở, đang làm khổ chồng con.
Hôm nay tôi muốn nói thẳng một điều, và tôi mong cả các bạn – những người phụ nữ – lẫn những người thân trong gia đình đang đọc bài này, đều nghe cho kỹ: hay cáu gắt ở tuổi trung niên phần lớn không phải là tính xấu. Đó là cơ thể đang thay đổi, là nội tiết đang dao động, và nói cho đúng nhất, là hormone đang nói thay cho họ.
Không phải họ khó tính, mà là hormone đang nói thay
Tôi vẫn hay ví estrogen như một bà giám đốc điều hành toàn bộ sức khỏe, nhan sắc và cả tâm trạng của người phụ nữ. Khi bà giám đốc ấy còn sung sức, mọi thứ vào guồng êm ả: ngủ ngon, tinh thần phơi phới, gặp chuyện bực cũng cho qua được. Nhưng bước vào tuổi trung niên, thường là quanh ngoài ba mươi lăm đến ngoài bốn mươi, estrogen và progesterone bắt đầu tụt xuống, và nó không tụt đều đặn mà lên xuống thất thường như sóng.
Chính cái dao động ấy mới là thủ phạm. Estrogen có liên quan mật thiết đến những chất giữ cho tâm trạng ổn định trong não. Khi nó chao đảo, người phụ nữ dễ bị kéo từ trạng thái này sang trạng thái khác chỉ trong chớp mắt: đang bình thường bỗng thấy khó chịu, đang vui bỗng tủi thân, có khi ngồi yên mà nước mắt cứ ứa ra không rõ lý do. Progesterone – vốn là hormone có tác dụng làm dịu, giúp ngủ ngon – cũng tụt theo, thế là mất đi cái phanh giữ cho cảm xúc khỏi bốc lên.
Cho nên tôi muốn các bạn nhớ điều này cho thật kỹ: khi một người phụ nữ trung niên bỗng dưng dễ nổi nóng, hay khóc, hay tủi thân, rất nhiều khi đó không phải là con người thật của họ đang xấu đi – mà là một cơn sóng nội tiết bên trong đang mượn miệng họ để lên tiếng. Trách một người vì cơn cáu ấy, cũng vô lý như trách người ta vì bị sốt.
Cơn nóng còn có một bạn đồng hành: cortisol
Nhưng nội tiết dao động mới chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại, tôi thấy còn nặng hơn, nằm ở một thứ tên là cortisol – hormone căng thẳng.
Tôi xin giải thích thật giản dị. Khi cơ thể căng thẳng triền miên, nó dồn nguyên liệu để sản xuất cortisol nhằm giúp ta “chiến đấu hay bỏ chạy”. Mà nguyên liệu làm ra cortisol lại dùng chung với nguyên liệu làm ra estrogen và progesterone. Thế là cơ thể coi việc sống còn là ưu tiên số một, giành hết phần cho cortisol, và bỏ đói hai hormone kia. Estrogen vốn đã tụt vì tuổi tác, nay lại càng bị vắt kiệt vì căng thẳng.
Người phụ nữ tuổi trung niên thì hiếm ai được thảnh thơi. Con đang tuổi lớn, cha mẹ hai bên bắt đầu ốm đau, công việc, tiền nong, những bất hòa không nói ra được – tất cả đè xuống cùng một lúc. Cortisol cao khiến người ta ở trong tình trạng lúc nào cũng như “lên dây cót”, một câu nói vô tình cũng đủ làm bùng lên. Vậy nên khi các bạn thấy mình cáu, xin đừng vội nghĩ “mình tệ thật”. Hãy hiểu rằng bên trong mình đang có hai thứ cùng lúc: một hệ nội tiết đang chao đảo, và một cơ thể đã căng như dây đàn vì gánh quá nhiều.
Cái gốc nằm ở tâm: sự mệt mỏi không ai thấy
Đến đây tôi muốn đi sâu hơn một chút, vì nếu chỉ dừng ở hormone thì chưa đủ. Đằng sau những cơn cáu gắt ấy, gần như bao giờ tôi cũng thấy một cái gốc trong tâm: một sự mệt mỏi tích tụ lâu ngày mà không ai nhìn thấy, và một cảm giác không được thấu hiểu.
Người phụ nữ vốn hay ôm vào lòng quá nhiều thứ, lo cho tất cả mọi người rồi cuối cùng mới đến mình. Họ làm quần quật, nhưng phần lớn những việc họ làm lại là những việc “vô hình” – không ai khen, không ai để ý, chỉ khi thiếu mới có người kêu. Cứ thế năm này qua năm khác, trong lòng dồn lại một nỗi tủi thân âm thầm: mình lo cho cả nhà mà chẳng ai hiểu cho mình. Nỗi tủi ấy không mất đi, nó chỉ nén lại. Và khi nội tiết chao đảo làm cái phanh cảm xúc yếu đi, thì chỉ một chuyện rất nhỏ cũng đủ làm cả cái kho dồn nén ấy bung ra thành một cơn cáu, một trận khóc.
Rồi đây mới là chỗ nghiệt ngã: sau cơn ấy, người phụ nữ lại quay sang tự trách mình. Họ thấy mình quá quắt, thấy mình làm khổ chồng con, và chính lời tự trách thầm lặng đó lại là một nguồn căng thẳng mới, đẩy cortisol lên cao hơn, làm nội tiết càng rối hơn – để rồi cơn sau lại dễ đến hơn cơn trước. Nó cuộn thành một cái vòng xoắn đi xuống. Cho nên tôi luôn nói với chị em: da nám, mất ngủ, cáu gắt chỉ là cái ngọn – thân là cái ngọn, gốc nằm ở tâm. Muốn cắt được cái vòng xoắn ấy, phải bắt đầu từ nơi nó khởi sinh.
Làm dịu, một cách rất cụ thể
Nói thì vậy, nhưng tôi không muốn các bạn ra về tay không. Có mấy việc rất cụ thể, làm được ngay, cho cả người phụ nữ lẫn người thân trong nhà.
Việc đầu tiên là nhận diện và gọi tên. Khi cơn khó chịu ập đến, thay vì trách mình “sao mình lại thế này”, hãy tự nói: “À, hormone của mình đang lên sóng đây.” Chỉ một câu ấy thôi cũng đủ tách các bạn ra khỏi cơn nóng, để không bị nó cuốn đi. Gọi đúng tên một thứ, là đã bớt sợ nó đi một nửa.
Việc thứ hai là nghỉ ngơi và ngủ. Một giấc ngủ sâu, đi ngủ trước mười một giờ đêm, là liều thuốc bổ nội tiết tốt nhất mà không tốn một đồng. Ngủ đủ thì cortisol hạ xuống, cơn cáu tự khắc thưa dần. Hãy cho phép mình buông bớt những lo nghĩ chưa cần giải quyết ngay trong đêm.
Việc thứ ba – và tôi muốn nói riêng với những người chồng, người con đang đọc bài này – là hãy lắng nghe. Nhiều khi người phụ nữ không cần các bạn giải quyết vấn đề gì cả, họ chỉ cần một người ngồi xuống, nghe họ nói, và nói một câu: “Anh biết em mệt rồi”, “Mẹ vất vả quá.” Một cơn sóng nội tiết gặp được sự thấu hiểu sẽ dịu đi rất nhanh; gặp phải sự trách móc sẽ bùng lên gấp bội. Sự lắng nghe của các bạn chính là liều thuốc mà không hiệu thuốc nào bán.
Và cuối cùng, là chăm cái nội tiết và buông bớt gánh nặng. Vận động nhẹ mỗi ngày cho ra chút mồ hôi, ăn thiên về rau xanh, cá, các loại hạt, bớt đường – đó là chăm phần thân. Còn phần tâm, xin các bạn để dành lại cho mình một phần: mỗi ngày một quãng ngắn để thở chậm, để làm một việc khiến mình vui. Đó không phải ích kỷ, đó là cách nạp lại năng lượng để còn lo cho người khác được lâu dài. Nếu những cơn ấy quá dày, quá nặng, kéo dài không dứt, thì đừng ngại đi khám – có những giai đoạn cơ thể cần được hỗ trợ đúng cách, và đi khám là thương mình, không phải yếu đuối.
Lời nhắn cuối
Tôi viết bài này với hai mong muốn. Với các bạn – những người phụ nữ – tôi mong các bạn thôi tự trách mình. Những cơn cáu, những giọt nước mắt không tên ấy không biến các bạn thành người xấu. Đó chỉ là một chặng cơ thể đi qua, và các bạn vẫn là người phụ nữ hiền hậu, tảo tần như các bạn vốn là – chỉ đang mệt, và đang cần được hiểu.
Còn với những người thân trong gia đình đang đọc đến đây, tôi mong các bạn hiểu để mà thương. Người phụ nữ trong nhà không tự nhiên khó tính đi đâu. Đằng sau cơn cáu ấy là một hệ nội tiết đang chao đảo và một tấm lòng đã gánh quá nhiều mà chưa được ai gọi tên. Một câu thấu hiểu của các bạn có sức mạnh hơn mọi lời khuyên. Hiểu để thương mình, và hiểu để thương nhau – tôi tin đó là khởi đầu của mọi sự chữa lành trong một gia đình.
Để lại một bình luận