Tôi để ý thấy một nỗi lo rất thật ở nhiều phụ nữ tuổi trung niên, mà ít ai dám nói ra thành lời. Đó là chuyện hay quên. Đang cầm điện thoại trong tay lại đi tìm điện thoại. Vào bếp rồi đứng ngẩn ra không nhớ mình vào để làm gì. Gặp người quen mà tên cứ nghẹn ở đầu lưỡi không sao gọi ra được. Rồi cả ngày đầu óc như phủ một lớp sương mù, làm gì cũng thấy chậm, thấy nặng, thấy không còn sắc bén như xưa.
Nhiều chị em âm thầm sợ. Sợ rằng mình đang lú lẫn sớm, sợ rồi mai này thành gánh nặng cho con cháu. Hôm nay tôi muốn ngồi xuống nói với các bạn cho thật rõ ràng: phần lớn những cái “quên” ấy có lý do sinh lý đàng hoàng, hiểu được thì bớt sợ, và quan trọng hơn – có cách để chăm cho trí não mình minh mẫn dài lâu. Và như mọi thứ tôi vẫn chia sẻ với các bạn, gốc của nó, một lần nữa, lại nằm ở tâm.
Bộ não phụ nữ và người bảo vệ thầm lặng mang tên estrogen
Trước hết hãy nói về cơ thể đã. Trong suốt mấy chục năm, người phụ nữ có một người bảo vệ não bộ rất đắc lực mà ít ai biết đến – đó chính là estrogen. Tôi vẫn ví estrogen như bà giám đốc điều hành sức khỏe và nhan sắc của phụ nữ. Nhưng bà giám đốc ấy không chỉ lo da, lo tóc, lo vóc dáng. Bà còn âm thầm giữ cho các tế bào thần kinh được nuôi dưỡng tốt, giúp máu lên não đều, giúp những vùng lo về trí nhớ hoạt động trơn tru.
Vậy nên khi bước vào tiền mãn kinh và mãn kinh, estrogen tụt xuống, người phụ nữ mất đi một phần lớn sự bảo vệ ấy. Đó là lý do rất nhiều chị em thấy trí nhớ mình “xuống dốc” đúng vào quãng ngoài bốn mươi, năm mươi tuổi – không phải vì các bạn kém đi, mà vì người bảo vệ thầm lặng kia đang rút lui. Đây cũng là một phần lý do vì sao nguy cơ sa sút trí tuệ ở nữ giới nhìn chung cao hơn ở nam giới. Không phải trời bất công với phụ nữ, mà là vì sau mãn kinh, bộ não của các bạn phải xoay xở mà thiếu đi tấm khiên đã che chở nó suốt mấy chục năm.
Tôi nói điều này ra không phải để các bạn thêm sợ, mà để các bạn hiểu: sương mù não tuổi trung niên phần lớn là chuyện sinh lý bình thường của giai đoạn chuyển giao – không phải dấu hiệu các bạn đang hỏng hóc gì.
Kẻ phá hoại thầm lặng: căng thẳng kéo dài ăn mòn trí nhớ
Nhưng estrogen giảm chưa phải là tất cả. Có một kẻ phá hoại còn âm thầm hơn, mà tôi thấy ngày nào cũng đang gặm nhấm trí nhớ của phụ nữ – đó là stress, sự căng thẳng triền miên trong tâm.
Tôi xin giải thích cơ chế thật giản dị. Khi tâm bất an kéo dài, cơ thể tiết ra một loại hormone căng thẳng tên là cortisol. Cortisol trong ngắn hạn thì tốt, nó giúp ta tỉnh táo để đối phó với nguy hiểm. Nhưng nếu nó cứ cao ngày này qua tháng khác, nó lại quay ra làm hại chính cái vùng lo về trí nhớ trong não. Cái vùng nhỏ bé giúp ta ghi nhớ chuyện mới, nhớ tên, nhớ việc – nó rất nhạy cảm với cortisol, và bị stress dai dẳng bào mòn dần. Đây là lý do vì sao những giai đoạn các bạn lo lắng nhiều, mất ngủ nhiều, thì cũng chính là lúc các bạn thấy mình đãng trí nhất, hay quên nhất, làm gì cũng khó tập trung nhất.
Và các bạn thấy chưa, đây lại là một cái vòng xoắn. Tâm bất an làm cortisol cao. Cortisol cao vừa hại vùng trí nhớ, vừa vắt kiệt estrogen – mà estrogen thì đang là tấm khiên của não. Trí nhớ kém đi khiến người ta thêm lo, thêm tự trách, thêm căng thẳng. Rồi cái căng thẳng đó lại đẩy cortisol lên cao nữa. Cứ thế xoáy xuống. Một cái vòng như vậy thì các bạn không cắt nó bằng một viên thuốc bổ não được – phải cắt từ nơi nó khởi sinh, từ tâm.
Giấc ngủ – lúc bộ não tự “dọn rác”
Có một mảnh ghép nữa mà tôi rất muốn các bạn nhớ, vì nó liên quan trực tiếp đến chứng hay quên: đó là giấc ngủ.
Nhiều người tưởng ngủ chỉ là để nghỉ. Không phải. Ban đêm, khi các bạn ngủ sâu, bộ não làm một việc cực kỳ quan trọng mà ban ngày nó không làm được – nó tự “dọn rác”. Cả ngày hoạt động, trong não tích lại những chất thải, những cặn bã của quá trình suy nghĩ. Chỉ khi ta ngủ sâu, não mới mở kênh để rửa trôi đám cặn ấy đi. Ngủ đủ và sâu, sáng dậy đầu óc quang đãng minh mẫn – đó chính là vì bộ não đã được dọn dẹp sạch sẽ trong đêm.
Nhưng phụ nữ tuổi trung niên lại là những người mất ngủ nhiều nhất – vì nội tiết rối loạn, vì lo nghĩ chất chồng. Mà mỗi đêm ngủ chập chờn là một đêm bộ não không được dọn rác tử tế. Ngày qua ngày, rác tồn đọng lại, và các bạn thấy đầu óc mình cứ mờ mịt đi, hay quên đi. Cho nên tôi luôn nói: một giấc ngủ sâu không phải là chuyện xa xỉ, nó là buổi tổng vệ sinh cho trí não, là liều thuốc bổ não tốt nhất mà lại không tốn một đồng.
Nuôi tâm an chính là nuôi não
Đến đây tôi mong các bạn đã thấy một sợi chỉ xuyên suốt. Estrogen bảo vệ não thì giảm sau mãn kinh – đó là chuyện tự nhiên ta không tránh được. Nhưng hai kẻ phá hoại còn lại – stress kéo dài và mất ngủ – thì đều mọc lên từ một cái gốc: một cái tâm không được yên. Thân là cái ngọn, gốc vẫn nằm ở tâm. Chứng hay quên, sương mù não là ngọn. Còn cái gốc, rất nhiều khi, lại là một nỗi lo không gọi tên được, một sự mệt mỏi tích tụ bao năm trong lòng người phụ nữ.
Vậy nên xin nói cho thật cụ thể, để tối nay các bạn đã có thể bắt đầu chăm cho trí não mình.
Việc thứ nhất là ngủ. Đi ngủ sớm hơn, để phòng tối và yên, buông bớt những lo nghĩ chưa cần giải quyết ngay trong đêm – để bộ não được dọn rác đủ đầy. Việc thứ hai là vận động. Chỉ cần mỗi ngày đi bộ một quãng cho người ra chút mồ hôi, máu lên não sẽ tốt hơn, tâm trạng cũng nhẹ hơn. Việc thứ ba là đừng để bộ não “về hưu” – hãy học một cái mới, đọc một cuốn sách, chơi một trò cần suy nghĩ; bộ não cũng như bắp thịt, càng dùng càng bền. Việc thứ tư là kết nối – gặp gỡ, trò chuyện, cười với bạn bè người thân; sự cô đơn âm thầm bào mòn trí não hơn ta tưởng nhiều. Và việc thứ năm, có lẽ là gốc của cả bốn việc kia: học cách buông bớt lo âu, ngừng tự trách mình, cho tâm mình được an. Bởi nuôi một cái tâm an, thật ra chính là nuôi cho bộ não khỏe.
Tôi cũng muốn nói thẳng một điều để các bạn yên lòng. Hay quên vì sương mù não tuổi trung niên là một chuyện. Nhưng nếu các bạn thấy trí nhớ suy giảm nhanh và rõ rệt, quên cả những việc vừa mới xảy ra, lạc đường ở nơi quen thuộc, hay tính tình thay đổi khác lạ – thì đừng ngần ngại đi khám sớm. Đi khám không phải là chuyện đáng sợ, mà là cách các bạn thương lấy chính mình cho đúng lúc.
Lời nhắn cuối
Tôi mong các bạn nhớ cho một điều giản dị sau bài viết này: trí não minh mẫn không phải thứ trời cho rồi mặc kệ, mà là thứ ta có thể vun trồng – bằng giấc ngủ, bằng vận động, bằng học hỏi, bằng kết nối, và trước hết bằng một cái tâm được an. Chăm cho trí não, cũng như chăm cho nhan sắc, tốt nhất là bắt đầu từ sớm, và bắt đầu từ gốc.
Vậy nên nếu hôm nay các bạn chỉ làm được một điều cho mình, thì xin đừng vội lo sợ. Hãy cho phép mình được ngủ một giấc thật sâu, được buông xuống một chút gánh nặng trong lòng. Người phụ nữ nào biết giữ cho tâm mình an, người ấy đang lặng lẽ che chở cho chính bộ não của mình – cho một tuổi già vẫn còn minh mẫn để nhớ, để yêu, và để sống trọn vẹn với những người mình thương.
Để lại một bình luận